Preparaty myjące

     Głównym celem mycia skóry jest usuwanie nadmiaru sebum, zabrudzeń oraz bakterii z powierzchni skóry. Obecnie na rynku dostępne są różne rodzaje kosmetyków spełniające te funkcje.

Mydło

     Najstarszym ze znanych środków myjących jest mydło, które w miarę postępu rozwoju rynku kosmetyków i wiedzy na ich temat przeszło zmianę. Mydło otrzymywane przez hydrolizę zasadową olejów posiada pH zasadowe ok. 8‒11, powodujące podrażnienia, suchość skóry i uczucie swędzenia. W celu wyeliminowania negatywnych skutków działania zasadowego pH do mydeł zaczęto wprowadzać dodatkowe substancje. Dodanie do oleju niewystarczającej ilości zasady, powoduje nie całkowite przereagowanie oleju a tym samym powoduje, że mydło ma odczyn obojętny (mydła przetłuszczone). Dodatek do mydeł humektantów takich jak gliceryna czy glikol propylenowy powoduje, zatrzymywanie wilgoci dzięki czemu są one mniej drażniące niż zwykłe mydła, niemniej jednak posiadają one odczyn zasadowy (mydła przezroczyste). Mydła łączone tzw. combo są to mydła w połączeniu z łagodnymi sufraktantami obniżające działanie drażniące mydeł (pH pozostaje wysokie). Ostatnią grupą łagodnych mydeł są tzw. kostki na bazie detergentów, które powstają z olejów, tłuszczów, czy produktów naftowych poprzez różne reakcje. Są one łagodniejsze od zwykłych mydeł. Często stosowanymi składnikami takich mydeł są Sodium cocoyl isethionate czy Sodium cocoyl monoglyceride sulfate.
     W skład obecnie stosowanych na rynku mydeł wchodzą produkty hydrolizy olejów, czyli sole (sodowe – mydła białe i potasowe – mydła szare) kwasów tłuszczowych pochodzących z danego oleju czy tłuszczu np. Sodium Palmate (palmowy), Sodium Cocoate (kokosowy), Sodium Tallowate (z tłuszczu zwierzęcego). Dodatkowo w celu złagodzenia właściwości drażniących dodawane są: Humektanty ‒ najczęściej gliceryna (Glycerin), ekstrakty roślinne np. herbaty, kwiatów, owoców, czy Emolienty w celu renatłuszczenia skóry ‒ np. Octylododecanol oraz w celu obniżenia pH kwasy np. kwas mlekowy (Lactic Acid). W recepturze mydeł znajdziemy również: konserwanty (Benzyl Salicylate, Benzyl Alcohol, Sodium Benzoate), kompozycje zapachowe (Parfum – kompozycja zapachowa, Limonene, Linalool, Citronellol, Hexyl Cinnamal), barwniki (CI + Numer) oraz Związki chelatujące – sekwestranty (np. Tetrasodium Etidronate, Tetrasodium EDTA) umożliwiające mycie w twardej wodzie, antyutleniacze (BHT) w celu zabezpieczenia nienasyconych kwasów tłuszczowych przed utlenieniem.
Skład ramowy mydła:

myjace1

 

Preparaty do mycia w płynie

(„mydła w płynie”, żele pod prysznic, płyny do kąpieli, szampony).
      Ciekłe preparaty do mycia składają się przede wszystkim z tzw. środki powierzchniowo czynne (SPC), które ulegają agregacji na granicy faz i obniżają napięcie powierzchniowe oraz tworzą agregaty micelarne powyżej krytycznego stężenia micelizacji. Tłumacząc powyższe zdanie na ludzki język cząsteczki złożone z części „wodnej” – głowa i „tłuszczowej” – ogon w roztworze np. wodzie powyżej pewnego stężenia tworzą kule ‒ micelle. Dzięki takiej budowie możliwe jest zamknięcie w środku miceli związków, które w wodzie są nie rozpuszczalne lub jak w przypadku mycia umożliwiają poprzez część tłuszczową zebranie brudu a następnie zmycie go wodą. W zależności od rozmiarów miceli możemy uzyskać roztwory mętne (duże micelle) oraz roztwory transparentne – przezroczyste (małe micelle).
     Najczęściej występującymi w kosmetykach SPC są związki Anionowe, Amfoteryczne i Niejonowe. W zależności od budowy związki te wykazują różne właściwości użytkowe.
  • Anionowe SPC spełniają wykazują dobre właściwości myjące i pianotwórcze. Do tej grupy zaliczane są związki:
Alkilosiarczany (AS), najczęściej używanym przedstawicielem tej grupy jest Sodium Lauryl Sulfate, który posiada działanie drażniące na skórę i dlatego nigdy nie powinien być stosowany samodzielnie lecz w mieszaninach z amfoterycznymi lub niejonowymi SPC łagodzącymi to działanie (wyjątek stanowią sole magnezowe – łagodne).
Alkiloeterosiarczany (AES), które obecnie zdominowały rynek kosmetyków myjących. Oddziaływają na skórę mniej drażniąco niż AS. Najczęściej używanym przedstawicielem tej grupy jest Sodium Laureth Sulfate.
Sulfobursztyniany: np. Disodium Cetyl Sulfosuccinate należą do związków o bardzo łagodnym działaniu na skórę.
Do najłagodniejszych anionowych SPC należą Izotioniany: np. Sodium isethionate czy Sodium cocoyl Isethionate, Sodium Lauroyl Isethionate których roztwory 2% nie podrażniają oczu, nie wywołują uczuleń i nie wysuszają skóry.
  • Dużą grupą są również amfoteryczne SPC. Najczęściej w kosmetykach obecnie stosowane są Betainy: Betaine i
    Alkiloamidobetainy: Cocoamidopropyl Betaine w połączeniu z AES bardzo stabilna piana (płyny do kąpieli). Są bardzo łagodne na skórę i oczy.
Alkiloamfoglicyniany np.: Sodium Cocoyl Glycinate – łagodne dla skóry i oczu.
  • Ostatnią z omawianych grup są Niejonowe SPC. Do tej grupy zaliczane są związki:
Alkilopolioksyetery: etoksylaty alkoholi tłuszczowych (tlenku etylenu PEG, tlenku propylenu PPG) np.: Laureth-23 oraz Polioksyetylenowane kwasy tłuszczowe np.: PEG-100 Stearate. Właściwości zależą od długości łańcucha polioksetylenowanego np. PEG 20, ‒50, ‒100 Oddziaływanie na skórę jest porównywalne z większością związków anionowych i silnie zależy od długości łańcucha polioksyetylenowanego (im krótszy tym silniej drażni). Dobrze usuwają zanieczyszczenia olejowe tym samym silnie odtłuszczają skórę
Alkanoloamidy np.: Cocamide DEA obniżają drażniące działanie SPC.
Alkilopoliglukozydy np.: Coco Glucoside czy Decyl Glucoside w całości pochodzą z naturalnych odnawialnych surowców (glukoza – kukurydza lub pszenica i alkohole tłuszczowe – olej palmowy lub kokosowy). Ich główną zaletą jest pełna biozgodność ze skórą i zdolność redukowania drażniącego działania anionowych spc.
Ogólnie skłonności surfaktantów do podrażnień skóry maleją w porządku anionowe > amfoteryczne > niejonowe.
      W zależności od zastosowania preparaty do myca muszą charakteryzować się dobrymi właściwościami myjącymi, pianotwórczymi (obfita piana płynów do kąpieli), dermatologicznymi. Oprócz podstawowego SPC, spełniającego funkcję myjące w recepturach kosmetyków znajdziemy dodatkowy SPC ‒ łagodzący działanie podstawowego SPC i/lub poprawiający wygląd piany. W celu zwiększenia konsystencji preparatu dodawane są do niego zagęstniki takie jak: celuloza i jej pochodne takie jak hydroksyetylo- i hydroksypropyloceluloza, hydroksypropylometyloceluloza itp. (Cellulose), guma ksantanowa (Xanthan Gum), lub elektrolity (chlorek sodu ‒ Sodium Chloride) zwiększające lepkość preparatu zawierającego anionowe SPC. W celu ograniczenia nie pożądanego działania SPC stosuje się związki nawilżające np. Glicerynę, renatłuszczające ‒ Emolienty (oleje roślinne), łagodzące działanie SPC ‒ hydrolizaty protein (Hydrolyzed Soy Protein), pantenol (Panthenol). W celu poprawy wyglądu preparatów używane są składniki zmętniające tzw. perło twórcze (Glycol Distearate) lub „klarujące” sekwestranty (EDTA), barwniki (CI + Numer), kompozycje zapachowe (Parfum – kompozycja zapachowa, Limonene, Linalool, Citronellol, Hexyl Cinnamal). Coraz częściej do produktów myjących dodawane są substancje czynne jak ekstrakty roślinne, witaminy, których działanie jest w zasadzie tylko marketingowe. Podczas mycia, czas ich kontaktu ze skórą jest na tyle krótki, że nie maja możliwości „zadziałać”.
Przykładowy skład płynu do mycia firmy Colgate-Palmolive Company4:

myjace2

1L Baumann, Dermatologia estetyczna, PZWL, Warszawa 2013.
2M Friedman, R Wolf, Clin Dermatol, 1996, 14, 7‒13.
3J Przondo, Związki powierzchniowoczynne i ich zastosowanie w produktach chemii gospodarczej, Polietchnika Radomska, Radom 2007.
4R Subramanyam, J Mattai, S Potnis, Q.Wu, G Xu, Ethoxylated and/or hydrogenated oil adduct cross-reference to related applications, EP 2231111, 2010.
Wpływ preparatów do mycia na skórę
     Skóra zbudowana jest z kilku warstw czytaj dalej. Zewnętrzną warstwę skóry, chroniącą przed działaniem środowiska zewnętrznego i utratą wody tworzy warstwa rogowa naskórka stratum corneum (SC). Budowa naskórka przypomina strukturę cegieł i zaprawy. Cegłami są obumarłe komórki – keratynocyty zbudowane z keratyny i produktów ubocznych rozkładu filagryny, wolnych aminokwasów a następnie naturalnego czynnika nawilżającego tzw. NMF. Silnie higroskopijne – wiążące wodę składniki (aminokwasy, mocznik, kwas mlekowy, kwas piroglutaminowy) przyczyniają się do nawilżenia naskórka.1 Spajającym cementem są przede wszystkim ceramidy (50%), wolne kwasy tłuszczowe (15%), cholesterol (25%)2. Na powierzchni skóry występuje sebum wydzielane przez gruczoły łojowe. Wydzielanie jest regulowane hormonalnie i zmienia się w trakcie życia. W skład sebum wchodzą triglicerydy i diglicerydy kwasów tłuszczowych, wolne kwasy tłuszczowe, skwalen, woski (estry kwasów tłuszczowych z alkoholami tłuszczowymi), cholesterol i jego estry. Mieszanina powyższych składników i potu tworzy ochronna warstwę ograniczającą ucieczkę wody z głębszych warstw naskórka (TEWL).
     Podczas mycia skóry po pierwsze usuwamy naturalną warstwę ochronną skóry. Woda powoduje rozpulchnianie obszarów wodnych naskórka (korneocytów), dodatkowo efekt ten jest wzmagany przez surfaktanty i wysokie pH. Im środek powierzchniowo czynny jest silniejszy tym więcej usuwa lipidów i białek. Badania dowiodły, że największy potencjał myjący a tym samym potencjalnie powodujący podrażnienia3 mają środki powierzchniowo czynne które zawierają analogi o długości łańcucha C12 (Sodium Layryl Sulfate)4. W przeważającej liczbie środków myjących ten składnik zastąpiony został oksetylenowanym analogiem (Sodium Laureth Sulfate) o mniejszy potencjale drażniącym. Mycie skóry mydłem (pH ok. 9) w porównaniu z ciekłym preparatem myjącym o pH zbliżonym do naturalnego powoduje wzrost pH skóry co może przyczyniać się do jej dysfunkcji5.
     Utrata wody ze stratum corneum powoduje wysuszanie, łuszczenie, rumień a nawet uczucie swędzenia. Nieprawidłowe nawilżenie naskórka prowadzi do jego uszkodzeń i dalszej nieprawidłowej jego budowy.
     Preparaty do specjalnych zastosowań np. do higieny intymnej charakteryzują się zawartością kwasów w celu obniżenia pH np.: Lactic Acid (środowisko nie sprzyjające rozwojowi bakterii). Powinny zawierać tylko łagodne surfaktanty oraz zawierać minimalną ilość barwników oraz kompozycji zapachowych a najlepiej w ogóle.
O preparatach dla niemowląt i dzieci czytaj więcej
1J Arct, K Pytkowska, Wiadomości PTK, 2002, 5(3/4), 3‒10.
2KR Feingold, J Lipid Res, 1991, 32, 1151.
3R Wolf, LCh Parish, Clin Dermatol, 2012, 30, 297‒300.
4KP Wilhelm, AB Cua, HH Wolff, et al., J Invest Dermatol, 1993, 101(3), 310‒315.
5ChN Ducan, et al., Intensive Crit Care Nurs, 2013, 29, 291‒296.

Przeczytaj także